x

Skąd się wzięły nazwiska?

Wszyscy współcześni Polacy noszą jakieś nazwiska. Dla każdego z nas oczywiste jest, że w wielu sytuacjach posługujemy się nie tylko imieniem, lecz także nazwiskiem.
Jedynie w kontaktach nieoficjalnych i w mniejszej grupie komunikacyjnej do identyfikacji osoby wystarcza samo imię, im jednak grupa jest liczniejsza, tym większe prawdopodobieństwo, że wystąpi w niej kilka osób noszących to samo imię. Wtedy pojawia się konieczność dodatkowego określenia osoby, np. właśnie za pomocą nazwiska. Liczba nazwisk współcześnie w Polsce używanych jest ogromna, są też one bardzo różnorodne – od prostych, o zrozumiałym pochodzeniu (np. Kowal, Zięba czy Krakowiak) po nazwiska o zatartej budowie, mniej czytelne dla niespecjalistów lub też pochodzące z języków obcych (np. Narbutt, Mustafa czy Pinkas). Pochodzenie nazwisk, ich przemiany oraz klasyfikacje formalne i znaczeniowe są jednym z obszarów zainteresowania onomastyki, czyli działu językoznawstwa zajmującego się nazwami.

Nazwiska wydają nam się oczywistością, jednak jeśli przypomnimy sobie niektóre szkolne lektury – zwłaszcza teksty staropolskie oraz współczesne, których akcja dzieje się w dawnej Polsce – to okaże się, że większość ich bohaterów posługuje się jedynie imieniem lub przydomkiem. Od kiedy zatem nasi przodkowie używali nazwisk?

W najstarszych zachowanych tekstach, w których mowa jest o terenach dzisiejszej Polski, pojawiają się wyłącznie pojedyncze jednowyrazowe imiona. W pisanych w języku łacińskim dokumentach XIII-wiecznych część imion opatrzona jest już dodatkowymi określeniami, pozwalającymi lepiej zidentyfikować osobę, o której mowa. Były to informacje o pochodzeniu i miejscu zamieszkania takiej osoby, jej związkach rodzinnych (zwykle wymieniano imię ojca), wyglądzie (zwłaszcza jeśli był on szczególnie charakterystyczny), cechach usposobienia, funkcji, jakie pełniły w społeczeństwie itp. Powstawały zatem wyrażenia typu Mikołaj z Baranowa, Mikołaj, syn Piotra, Mikołaj Gęba, Mikołaj Kowal itp. Początkowo były one tworzone doraźnie, na potrzeby jednego dokumentu ta sama osoba mogła być nazywana w różny sposób. Z czasem zaczęły się stabilizować i stawały się czyimiś określeniami już niezależnymi od kontekstu.

Od połowy XV w. zarysowują się przy tym dwa najważniejsze typy: wśród możnowładztwa i bogatej szlachty dominowały określenia pochodzące od nazw miejscowych, zakończone na „-ski”, z kolei wśród biedniejszej szlachty oraz mieszczaństwa, a z czasem także chłopstwa przeważały określenia pochodzące od imienia ojca lub różnego typu przydomków. I tak np. Mikołaj z Baranowa stał się Mikołajem Baranowskim, a Mikołaj syn PiotraMikołajem Piotrowskim, Piotrowiczem lub Pietraszkiem. I tak, w ogólnym zarysie, powstały znane nam dziś nazwiska, które jednak przez lata ulegały różnego typu bardzo interesującym przemianom.


dr Tomasz Korpysz
Idziemy nr 19 (348), 6 maja 2012 r.
Wstecz...
piątek, 18 kwietnia 2014

KOMENTARZE

Powody do dumy

Święta Wielkanocne są dla nas dniami religijnej dumy, podnoszenia głów i powstania z kolan
Więcej...

O Papieżu w szkole?

Czy szkoła jest właściwym miejscem do organizowania konkursów o Janie Pawle II?
Więcej...

Świadkowie zmartwychwstania dzisiaj

Okazuje się, że świadkiem zmartwychwstania Jezusa może być także "młoda, piękna i bogata" niemiecka księżniczka
Więcej...

Ostatnia bitwa

Zmartwychwstały otwiera nam drzwi, przez które możemy wejść do nowego świata, w którym rozpoczniemy Wielką Opowieść
Więcej...

Sprawność władzy

Bez naruszenia monolitu, który dziś stanowi zaplecze władzy, wygrana prawicy w wyborach będzie arcytrudna
Więcej...

Węgierskie odrodzenie trwa

Orbán pokazał, że ludzie chcą polityki opartej na wartościach chrześcijańskich
Więcej...

CO? Gdzie? Kiedy?

Facebook

PORADY

Kontrola zwolnień lekarskich

Kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy polega na ustaleniu, czy pracownik w okresie zwolnienia lekarskiego nie wykonuje pracy zarobkowej albo czy nie wykorzystuje zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z jego celem.
Więcej...

Markery nowotworowe

W badaniach można wykryć substancje wytwarzane przez komórki w reakcji na nieprawidłowy proces szerzący się w organizmie
Więcej...

Jakie pożyczki? Przejrzyste!

Świadomość finansowa Polaków z roku na rok jest coraz większa, chociaż do ideału jeszcze daleko...
Więcej...