x

Skąd się wzięły nazwiska?

Wszyscy współcześni Polacy noszą jakieś nazwiska. Dla każdego z nas oczywiste jest, że w wielu sytuacjach posługujemy się nie tylko imieniem, lecz także nazwiskiem.
Jedynie w kontaktach nieoficjalnych i w mniejszej grupie komunikacyjnej do identyfikacji osoby wystarcza samo imię, im jednak grupa jest liczniejsza, tym większe prawdopodobieństwo, że wystąpi w niej kilka osób noszących to samo imię. Wtedy pojawia się konieczność dodatkowego określenia osoby, np. właśnie za pomocą nazwiska. Liczba nazwisk współcześnie w Polsce używanych jest ogromna, są też one bardzo różnorodne – od prostych, o zrozumiałym pochodzeniu (np. Kowal, Zięba czy Krakowiak) po nazwiska o zatartej budowie, mniej czytelne dla niespecjalistów lub też pochodzące z języków obcych (np. Narbutt, Mustafa czy Pinkas). Pochodzenie nazwisk, ich przemiany oraz klasyfikacje formalne i znaczeniowe są jednym z obszarów zainteresowania onomastyki, czyli działu językoznawstwa zajmującego się nazwami.

Nazwiska wydają nam się oczywistością, jednak jeśli przypomnimy sobie niektóre szkolne lektury – zwłaszcza teksty staropolskie oraz współczesne, których akcja dzieje się w dawnej Polsce – to okaże się, że większość ich bohaterów posługuje się jedynie imieniem lub przydomkiem. Od kiedy zatem nasi przodkowie używali nazwisk?

W najstarszych zachowanych tekstach, w których mowa jest o terenach dzisiejszej Polski, pojawiają się wyłącznie pojedyncze jednowyrazowe imiona. W pisanych w języku łacińskim dokumentach XIII-wiecznych część imion opatrzona jest już dodatkowymi określeniami, pozwalającymi lepiej zidentyfikować osobę, o której mowa. Były to informacje o pochodzeniu i miejscu zamieszkania takiej osoby, jej związkach rodzinnych (zwykle wymieniano imię ojca), wyglądzie (zwłaszcza jeśli był on szczególnie charakterystyczny), cechach usposobienia, funkcji, jakie pełniły w społeczeństwie itp. Powstawały zatem wyrażenia typu Mikołaj z Baranowa, Mikołaj, syn Piotra, Mikołaj Gęba, Mikołaj Kowal itp. Początkowo były one tworzone doraźnie, na potrzeby jednego dokumentu ta sama osoba mogła być nazywana w różny sposób. Z czasem zaczęły się stabilizować i stawały się czyimiś określeniami już niezależnymi od kontekstu.

Od połowy XV w. zarysowują się przy tym dwa najważniejsze typy: wśród możnowładztwa i bogatej szlachty dominowały określenia pochodzące od nazw miejscowych, zakończone na „-ski”, z kolei wśród biedniejszej szlachty oraz mieszczaństwa, a z czasem także chłopstwa przeważały określenia pochodzące od imienia ojca lub różnego typu przydomków. I tak np. Mikołaj z Baranowa stał się Mikołajem Baranowskim, a Mikołaj syn PiotraMikołajem Piotrowskim, Piotrowiczem lub Pietraszkiem. I tak, w ogólnym zarysie, powstały znane nam dziś nazwiska, które jednak przez lata ulegały różnego typu bardzo interesującym przemianom.


dr Tomasz Korpysz
Idziemy nr 19 (348), 6 maja 2012 r.
Wstecz...
czwartek, 05 marca 2015

KOMENTARZE

Powiało grozą

Rosja tak już ma, że dla wielkich bezeceństw potrzebuje wielkich haseł
Więcej...

Czego chcą kobiety?

Nie potrzebujemy kobiet siłaczek. Potrzebujemy kobiet szczęśliwych
Więcej...

Priorytety

Wielki Post to dobry czas, aby spojrzeć na własne życiowe priorytety
Więcej...

Nowy faszyzm

Chrześcijan broniących godności człowieka przedstawia się jako źródło niepokojów społecznych
Więcej...

Przebudzenie

Polityczno-medialny obóz władzy zbyt wiele zainwestował w grę z Rosją, by teraz zdołał zgubić ślady
Więcej...

Koniec ściemy

Na placu Wileńskim i w jego okolicach nie jest pochowany żaden czerwonoarmista
Więcej...

Urzędnicy i rodzina

Pomagając dzieciom, trzeba zacząć od pomagania ich rodzinom
Więcej...

Litwa pod pręgierzem

Unia Europejska atakuje Litwę za przyjęcie ustawy o ochronie przed demoralizacją
Więcej...

CO? Gdzie? Kiedy?

Facebook

Modlitwa w drodze

PORADY

Czy to jeszcze rodzina?

Nie ma prostych rozwiązań w większości sytuacji życiowych. Sytuacje rozwodowe do nich należą.
Więcej...

Egzekucja bez podstawy

Niewywiązanie się z zobowiązań może spowodować ich wyegzekwowanie na drodze egzekucji komorniczej. Jednak komornik może podjąć działanie tylko na podstawie wniosku i tytułu wykonawczego.
Więcej...

W poście i od święta

Szpinak coraz rzadziej kojarzy się z przykrym wspomnieniem z dzieciństwa. Jest warzywem uniwersalnym: można go podać zarówno na eleganckie przyjęcie, jak i codzienny bezmięsny obiad.
Więcej...