x

Skąd się wzięły nazwiska?

Wszyscy współcześni Polacy noszą jakieś nazwiska. Dla każdego z nas oczywiste jest, że w wielu sytuacjach posługujemy się nie tylko imieniem, lecz także nazwiskiem.
Jedynie w kontaktach nieoficjalnych i w mniejszej grupie komunikacyjnej do identyfikacji osoby wystarcza samo imię, im jednak grupa jest liczniejsza, tym większe prawdopodobieństwo, że wystąpi w niej kilka osób noszących to samo imię. Wtedy pojawia się konieczność dodatkowego określenia osoby, np. właśnie za pomocą nazwiska. Liczba nazwisk współcześnie w Polsce używanych jest ogromna, są też one bardzo różnorodne – od prostych, o zrozumiałym pochodzeniu (np. Kowal, Zięba czy Krakowiak) po nazwiska o zatartej budowie, mniej czytelne dla niespecjalistów lub też pochodzące z języków obcych (np. Narbutt, Mustafa czy Pinkas). Pochodzenie nazwisk, ich przemiany oraz klasyfikacje formalne i znaczeniowe są jednym z obszarów zainteresowania onomastyki, czyli działu językoznawstwa zajmującego się nazwami.

Nazwiska wydają nam się oczywistością, jednak jeśli przypomnimy sobie niektóre szkolne lektury – zwłaszcza teksty staropolskie oraz współczesne, których akcja dzieje się w dawnej Polsce – to okaże się, że większość ich bohaterów posługuje się jedynie imieniem lub przydomkiem. Od kiedy zatem nasi przodkowie używali nazwisk?

W najstarszych zachowanych tekstach, w których mowa jest o terenach dzisiejszej Polski, pojawiają się wyłącznie pojedyncze jednowyrazowe imiona. W pisanych w języku łacińskim dokumentach XIII-wiecznych część imion opatrzona jest już dodatkowymi określeniami, pozwalającymi lepiej zidentyfikować osobę, o której mowa. Były to informacje o pochodzeniu i miejscu zamieszkania takiej osoby, jej związkach rodzinnych (zwykle wymieniano imię ojca), wyglądzie (zwłaszcza jeśli był on szczególnie charakterystyczny), cechach usposobienia, funkcji, jakie pełniły w społeczeństwie itp. Powstawały zatem wyrażenia typu Mikołaj z Baranowa, Mikołaj, syn Piotra, Mikołaj Gęba, Mikołaj Kowal itp. Początkowo były one tworzone doraźnie, na potrzeby jednego dokumentu ta sama osoba mogła być nazywana w różny sposób. Z czasem zaczęły się stabilizować i stawały się czyimiś określeniami już niezależnymi od kontekstu.

Od połowy XV w. zarysowują się przy tym dwa najważniejsze typy: wśród możnowładztwa i bogatej szlachty dominowały określenia pochodzące od nazw miejscowych, zakończone na „-ski”, z kolei wśród biedniejszej szlachty oraz mieszczaństwa, a z czasem także chłopstwa przeważały określenia pochodzące od imienia ojca lub różnego typu przydomków. I tak np. Mikołaj z Baranowa stał się Mikołajem Baranowskim, a Mikołaj syn PiotraMikołajem Piotrowskim, Piotrowiczem lub Pietraszkiem. I tak, w ogólnym zarysie, powstały znane nam dziś nazwiska, które jednak przez lata ulegały różnego typu bardzo interesującym przemianom.


dr Tomasz Korpysz
Idziemy nr 19 (348), 6 maja 2012 r.
Wstecz...
wtorek, 21 października 2014

KOMENTARZE

W jedności z Kościołem

Ważnych spraw, którymi żyje w tych dniach Kościół, jest tak wiele, że można im poświęcić zaledwie po kilka zdań. I to tylko niektórym
Więcej...

Życie to nie mecz

Już za chwilę przekonamy się, czy jeszcze potrafimy walczyć o naszą przyszłość
Więcej...

Dworak widzi wszystko

W ramach rewolucyjnej wolności można krytykować i usuwać wszystko
Więcej...

Spory o wiarę i moralność

Można by powiedzieć, że Kościół jest w ciągłym kryzysie – od dwóch tysięcy lat
Więcej...

Biją na alarm

List w obronie rodziny napisało do papieża Franciszka 50 profesorów i wykładowców prawa i psychologii z USA i Europy
Więcej...

Laureaci Totusów

Dla mnie najważniejszy i – nie ukrywam – najbliższy sercu jest Totus w kategorii „Promocja człowieka, praca charytatywna i edukacyjno-wychowawcza”. Poszedł do profesora Zbigniewa Chłapa – lekarza oraz społecznika
Więcej...

Misyjność zamiast rezygnacji

Chodzi nie tyle o to, aby uczelnia była tradycyjna albo postępowa, ile o to, żeby była misyjna
Więcej...

CO? Gdzie? Kiedy?

Facebook

Modlitwa w drodze

PORADY

Wypowiedzenie umowy o pracę

Kodeks pracy reguluje zasady nawiązywania stosunku pracy i jego rozwiązywania, określa terminy wypowiadania oraz obowiązki stron stosunku pracy. Jednak już praktykę np. wręczania wypowiedzenia pracownikowi każdy zakład pracy tworzy według swoich wewnętrznych zasad.
Więcej...

O zdrobnieniach Cypriana Norwida

Za dwa dni, 23 września, minie kolejna rocznica urodzin Cypriana Norwida: artysty, o którego życiu i twórczości nigdy nie dość przypominać nie tylko czytelnikom „Idziemy”.
Więcej...

Gorszy od bólu

Wiele osób pytanych – czego w chorobie boi się najbardziej – odpowiada, że bólu. Jestem jednak przekonana, że uporczywy świąd może być znacznie bardziej dokuczliwy. Na szczęście występuje dosyć rzadko.
Więcej...